تبلیغات
ادبیات فارسی(زندگی نامه ی شاعران و نویسندگان ایران) - سبك و سبك شناسی
قالب
تاریخ : پنجشنبه 1 اردیبهشت 1390 | 02:15 ب.ظ | نویسنده : وحید احمدیان

 سبك، شیوه ی خاص یك اثر یا مجموعه ی آثار ادبی است، و سبك شعر مجموعه ی ویژگی ها است كه شاعر یا شاعران در نحوه ی  بیان و اسلوب های لفظی بدان توجه داشته اند. شاعر و نویسنده با انتخاب الفاظ، طرز تعبیر،تركیب كلمات و روش خاص در بیان ادراك و احساس خویش شیوه ای را پی می ریزد كه اثر او را از دیگر آثار ادبی متمایز می كند.

سبك در واقع پیوند ذهن و زبان انسان در گفتار و نوشتار و سامان و حركت تفكر آدمی درباره ی جهان و پدیده های آن است.

سبك در اروپا اصطلاحی است دیرینه و كهن ،( style) اما سبك شناسی تعبیری است كه بیش از دو قرن از طرح آن نمیگذرد. این اصطلاح در تذكره ها و كتاب های معانی و بیان و بدیع فارسی یافت نمی شود. تنها اصطلاهی چون شیوه ، طرز،طریق،طول،روش و سیاق یافت می شود كه سایه ای از ابهام بر چهره ی آن نشسته است. این تعابیر گاه به معنی (سبك شخصی) گاه به معنی نوع ادبی و گاه به معنی قالب شعری است.مثلا خاقانی می گوید:

هست طریق غریب، نظم من از رسم و سان      هست شعار بدیع،شعر من از تا و پور

منظور وی از طریق غریب ،همان سبك شخصی شعر او است.

سبك را از دیدگاه گوناگون می توان طبقه بندی كرد. مشهور ترین طبقه بند بر اساس نظیه ی ارسطوست كه سبك را بر اساس هفت دیدگاه به شرح زیر طبقه بندی كرده است:

1) بر اساس نام مولف و خالق اثر، مانند سبك هومر و حافظ

2) بر اساس زمان و دوره ی اثر، مثل سبك قرون وسطایی و جدید

3) بر اساس زمان به كار گرفته شده درز اثر، مثل سبك فرانسوی و ایرانی

4) بر اساس موضوع، مثل سبك عرفانی

5) بر اساس محیط جغرافیایی، مثل سبك آذربایجانی و خراسانی

6) به تناسب مخاطب ها، مثل سبك عامیانه و عالمانه

7) بر اساس هدف، مانند سبك تعلیمی و سبك فكاهی

نخستین كسی كه اصطلاح سبك به معنای امروزی را در ادبیات فارسی به كار گرفت رضا قلی خان هدایت بود كه در مقدمه ی مجمع الفصحا در كنار اصطلاحی چون طرز، طریقه، سیاق و شیوه به لفظ (سبك) نیز اشاره كرده است. ملك الشعرای بهار نیز در ( سبك شناسی) خویش برای نخستین بار مسائل كلی سبك شناسی سخن فارسی را به میان آورده و برسی كرده است. اگر چه سه جلد اثر نامبرده، نتیجه ی تجربیات علمی او ذر زمینه ی نثر فارسی است و نه مطالعات كلاسیك او در این زمینه، با این حال، او توانسته است سبك سخن فارسی را، ار آغاز تمدن اسلامی ایران تا عصر حاضر، در شش دوره برسی و تبیین كند و آثار هر دوره را  با شاخه های كلی آن عصر معین و منظم گرداند. ملك الشعرای بهار برای شعر فارسی شش نوع سبك و دوره قائل است:

1) سبك خراسانی یا تركستانی(آغاز شعر فارسی تا قرن ششم)

2) سبك عراقی(از قرن ششم تا قرن دهم)

3) سبك هندی( از قرن دهم تا سیزدهم)

4) دوره ی بازگشت در تمام طول قرن سیزدهم

5) دوره ی مشروطه

6) دوره ی معاصر

سبك و نوع: در ادبیات نباید نوع را با سبك اشتباه كرد ،  نوع عبارت است از شكل ادبی كه گوینده یا نویسنده به اثر خود می دهد مثلا در ادبیات اروپائیان گفته می شود: انواع درام--انواع خنده آور--پس شكل ظاهری یا اثر ادبی جز نوع محسوب می شود اما در سبك از سجیه عمومی اثر شاعر و نویسنده از لحاظ موضوع و انعكاسات محیط در آن بحث می شود بنابراین این سبك هم فكر و هم جنبه ی ممتاز آن و هم طرز تعبیر را در نظر می گیرد.و در صورتی كه نوع ففط طرز انشا را بیان می كند. با ذكر این مقدمه باید دانست كه هیچ گاه نوع از سبك و سبك از نوع بی نیاز نیست بلكه هر دو لازم  و ملزومند چه هر اثر ادبی جز یكی از انواع ادبی به شمار می رود و همان حال نیز سبك دارد: مثلا در ادبیات فارسی گلستان سعدی در( نثر نونوع مقامه نویسی : اصطلاحی است برای نوع خاصی از نثر نویسی. در این نوع نثر روایات و داستان هایی را با عبارات مسجع مقفا و آهنگ دار برای جمعی فرو می خوانند یا می نویسند. مقامه در لغت به معنی مجلس است ) و به اعتقاد ملك الشعرای بهار در كتاب سبك شناسی وی مقامات حمیدی و گلستان سعدی را می توان برابر دانست

با این تفاوت كه گلستان سراسر ابتكار ابداع و صنعت گری است. همچنین قصاید عرفی شیرازی در نوع شعر با قصاید عنصری مشترك است ولی از حیث سبك جداست

برای كسب اطلاعات بیشتر می توانید به منابع زیر رجوع كنید:

1) سبك شناسی شعر، دكتر سیروس شمیما،تهران ،انتشارات فردوسی،چ اول،1374

2) سبك شناسی نثر محمد تقی بهار،امیر كبیر،3ج،چ دوم،1337

3) كلیات سبك شناسی،سیروس شمیما،فردوس،چ دوم،1373



  • پ
  • سوء زن
  • ضایعات